NCS101 - Bài 4: Phương Pháp Nghiên Cứu - Đừng Chỉ Là "Ngư Dân Kiếm Cơm", Hãy Là "Nhà Hải Dương Học"

Hồi xưa lúc mới tập tọe làm nghiên cứu, Hải cũng ngây thơ lắm. Nhìn đống số liệu ma trận là chóng mặt, nên định bụng chọn Định tính (Qualitative) cho nó nhàn, đỡ phải tính toán đau đầu.

Ông thầy nghe xong cười khẩy: "Con nghĩ làm Định tính là đi trà chanh chém gió, ghi âm về chép lại là xong hả? Tư duy thế là hỏng! Chọn phương pháp nào là do con Mồi (Câu hỏi nghiên cứu) nó quyết định, chứ không phải do tính lười biếng của con."

• Muốn bắt cá cả đàn, tính xem năm nay biển được mùa hay mất mùa -> Dùng Lưới quét (Định lượng/Positivism).
• Muốn hiểu tại sao đàn cá lại bỏ đi nơi khác, môi trường nước thay đổi thế nào (Cơ chế/Nguyên nhân sâu xa) -> Phải đeo bình khí Lặn xuống (Định tính/Interpretivism).

Kỹ năng yếu thì rèn. Đừng lấy cái sự "dốt toán" ra để biện minh cho sự lười biếng. Biển học mênh mông không có chỗ cho những kẻ sợ ướt chân!

1. Định Lượng (Quant): Quăng Lưới Bắt Cả Đàn

Là dong thuyền lớn ra khơi, quăng cái lưới to đùng (khảo sát 300-500 mẫu). Kéo lưới lên, đổ cá vào "máy phân loại công nghiệp" (SPSS, SmartPLS, AMOS) để nó đếm.

Sướng: Nhanh, gọn, quy trình rõ ràng như dây chuyền sản xuất. Reviewer nhìn vào các chỉ số (P-value, R-square) đẹp như mơ là gật đầu cái rụp.

Khổ & Bẫy (Lưới thủng): Lưới to nhưng mắt lưới quá thưa (Thiết kế thang đo ẩu) thì cá bé lọt hết. Hoặc phương pháp lấy mẫu quá dễ dãi dẫn đến nhiều sai số, gặp phải đối tượng lấy mẫu "khó nhai" khiến dữ liệu không đại diện được cho cả đàn.

Khổ & Bẫy (Ảo tưởng sức mạnh): Thấy trời mưa thì ếch kêu, không có nghĩa là tiếng ếch làm trời mưa (Bẫy nội sinh - Endogeneity). Cứ thấy hai cái đi cùng nhau là kết luận nhân quả thì có ngày đắm tàu.

[CẢNH BÁO ĐẠO ĐỨC - Bơm tạp chất]:
Kéo lưới lên mà toàn cá còi (kết quả không có ý nghĩa), tuyệt đối không được "Bơm thạch" vào cho tôm nó to (P-hacking). Con tôm bơm tạp chất có thể lừa được bà nội trợ, nhưng không lừa được mấy ông "Giám định viên" (Reviewer) sành sỏi đâu. Hãy trung thực! Cá nhỏ cũng là cá, cũng là kết quả khoa học.

2. Định Tính (Qual): Lặn Sâu Xuống Đáy

Không quăng lưới nữa, mà đeo bình dưỡng khí lặn xuống sâu. Đối diện với áp suất nước, bóng tối và sự cô đơn. Bạn phải ngồi "tâm sự" với từng con cá, soi từng cái gai của con cầu gai (Phỏng vấn sâu 10-15 chuyên gia).

Sướng: Tìm ra những "kho báu" (Novelty) nằm sâu dưới đáy mà đám quăng lưới trên mặt nước không bao giờ thấy được.

Thách thức (Credibility - Độ Tín): Ông kể chuyện dưới đáy biển nghe hay đấy, nhưng có khách quan không hay bị bias bởi quan điểm cá nhân? (Cần kiểm chứng chéo - Triangulation).

Thách thức (Reflexivity - Cái Tâm người thợ lặn): Dưới đáy biển áp suất lớn, mắt ông có bị hoa không? Ông có ghét con cá mập nên ông mô tả nó xấu xí không? Phải khai báo trung thực cái "lăng kính" của mình.

Thách thức (Say độ sâu - Nitrogen Narcosis): Xuống sâu quá dễ bị "ngáo", nhìn cái gì cũng thấy hay, lan man không chốt được vấn đề (Analysis Paralysis).

3. Mixed Methods: Hạm Đội Tác Chiến (Sonar + Thợ Lặn)

Nhiều bạn cứ tưởng: Làm 1 cái Định lượng + 1 cái Định tính = Xịn. Nhầm to! Nếu hai cái đấy không nói chuyện với nhau thì chỉ là "Nồi lẩu".

Phải tích hợp (Integration) như một hạm đội hiện đại:

• Exploratory (Khám phá): Cho Thợ lặn (Qual) xuống thám thính trước xem dưới đó có quái vật gì lạ không -> Lên bờ thiết kế cái Lưới chuyên dụng (Scale Development) để bắt diện rộng (Quant).
• Explanatory (Giải thích): Dùng Máy dò cá Sonar (Quant) quét thấy một chấm đỏ lạ lùng -> Cử Thợ lặn (Qual) nhảy xuống đúng tọa độ đó để xem tại sao nó lại nằm đó (Giải thích cái Why).

[LỜI KẾT]:
Dù chọn Lưới hay Bình lặn, Quăng lưới hay Lặn sâu, hãy nhớ: Công cụ chỉ là phương tiện. Tư duy liêm chính mới là đích đến. Đừng làm nghiên cứu chỉ để "đủ Kg bán lấy tiền" (chạy KPI bài báo). Hãy làm để hiểu về đại dương.

"Trong thực tế, không có phương pháp nào cao cấp hơn phương pháp nào. Chỉ có phương pháp PHÙ HỢP hơn với câu hỏi nghiên cứu."

Bạn đã quyết định chọn "Lưới" (Định lượng)? Nhưng làm sao đan được cái lưới cho chắc, để người ta không "tick bừa"?
👉 Đón đọc Bài 5: Thiết Kế Bảng Hỏi - Garbage In, Garbage Out.

Ghi chú thuật ngữ (Academic Glossary)

• "Bão hòa dữ liệu" (Data Saturation) -> Lặn xuống thấy cá quen hết rồi, không thấy con nào mới -> Ngoi lên.
• "Nội sinh" (Endogeneity) -> Tưởng mình bắt được cá, nhưng thực ra dòng hải lưu (biến ẩn) đã lùa cá vào lưới.
• "Tam giác hóa" (Triangulation) -> Hỏi ông A, hỏi thêm bà B, check thêm camera C để xem sự thật nằm ở đâu.