NCS101 - Bài 1: Làm Nghiên Cứu Sinh Không Phải "Người Cõi Trên"

Chào các bạn, lại là Hải đây.

Hôm qua đang ngồi gõ lạch cạch cái proposal ở Starbuck thì gặp thằng em 96 (lại là nó). Nó nhìn mình ái ngại: "Anh Hải ơi, anh già đầu rồi còn đi học làm gì? Em thấy mấy ông Tiến sĩ học xong toàn bị... ngáo, nói chuyện trên trời dưới biển chả ai hiểu, rồi cũng đi làm thuê lương ba cọc ba đồng."

Tôi cười xém sặc ngụm Americano. Tôi bảo: "Mày nhìn anh xem có ngáo không? Hay nhìn anh giống... anh trai say Hi hơn?" (Đùa thôi, nhưng ý là vậy).

Thực ra, cái tư duy "Tiến sĩ giấy", "Tiến sĩ gây mê" nó đã ăn sâu vào tiềm thức người Việt mình rồi. Cứ nghĩ đến NCS là nghĩ đến mấy ông đầu to mắt cận, quần áo lôi thôi, suốt ngày chui rúc trong thư viện. Hôm nay mở bát series NCS101 - Nghiên Cứu Sinh Vỡ Lòng, tôi sẽ đập tan cái ảo tưởng (hoặc ác cảm) của các bạn về con đường chông gai nhưng cực kỳ sexy này.

1. PhD = Problem Solving ở Level "Thần Thánh"

Đừng nghĩ làm nghiên cứu là ngồi đọc sách thánh hiền rồi chép lại. Nghiên cứu khoa học (NCKH) thực chất là luyện Kỹ năng Giải quyết Vấn đề (Problem Solving) ở cấp độ cao nhất của nhân loại.

- Level Nhân viên: Sếp bảo "Em ơi doanh số tụt", nhân viên chạy đi in tờ rơi -> Giải quyết phần ngọn.
- Level Quản lý: Sếp bảo "Em ơi doanh số tụt", quản lý họp team tìm nguyên nhân, vẽ lại quy trình -> Giải quyết phần thân.
- Level PhD: Không ai bảo gì cả. Tự nhìn vào dữ liệu vĩ mô, thấy một "khoảng trống" (Gap) mà chưa ai trên thế giới giải thích được. Ví dụ: "Tại sao tung khuyến mãi càng nhiều khách càng bỏ đi?". Và PhD lao vào tìm ra cái Lý thuyết (Theory) đằng sau nó.

Học PhD là học tư duy logic cực đoan. Học cách nhìn một sự việc từ 10 hướng khác nhau, bóc tách từng lớp vỏ hành tây để tìm ra Chân lý (Truth). Mà cái này thì làm kinh doanh, làm chính trị, hay làm... chồng đều cần cả. Sếp nào mà có tư duy PhD thì nhân viên sướng vô cùng, vì sếp ra quyết định dựa trên bằng chứng (Evidence-based) chứ không phải kiểu "tao nằm mơ thấy thế".

2. Làm PhD để... bán thân được giá cao hơn?

Thô nhưng thật. Tại sao các tập đoàn lớn (Google, Facebook, hay ở VN là VinGroup, Viettel...) săn đón Tiến sĩ dữ lắm, trả lương cả chục nghìn đô?

Vì họ cần những cái đầu biết tự học và tự đào sâu. Kiến thức đại học 4 năm ra trường là cũ rồi. Nhưng kỹ năng của một PhD là: Vứt vào một đống hỗn độn, sau 3 tháng tự bơi ra được một giải pháp tối ưu.

Khi bạn đã viết được một bài báo mười mấy trang đăng tạp chí Q1 (loại tạp chí mà tỷ lệ từ chối lên đến 90%), thì việc lập một kế hoạch kinh doanh hay viết một cái policy cho công ty nó dễ như ăn kẹo. Bạn nhìn thấu bản chất vấn đề nhanh hơn người thường.

3. Nhưng... khổ lắm ai ơi!

Nói màu hồng thế thôi chứ làm NCS là một cuộc tu hành khổ hạnh.

- Cô đơn: Chẳng ai hiểu bạn đang làm gì, kể cả vợ/chồng. Bạn nói về "biến điều tiết", họ hỏi "tối nay ăn gì".
- Áp lực: Deadline bài báo, áp lực từ giáo sư hướng dẫn (Supervisor), áp lực tiền bạc (nếu không có học bổng).
- Tự ti (Imposter Syndrome): Lúc nào cũng thấy mình ngu. Đọc càng nhiều thấy mình càng dốt.

Nhưng tin tôi đi, cái cảm giác khi bài báo đầu tiên được ACCEPTED... nó phê hơn người yêu cũ nhắn tin quay lại. Nó là sự khẳng định: "À, hóa ra mình cũng có sỏi trong đầu chứ không phải đậu phụ".

Kết: Đừng làm PhD chỉ để lấy cái danh "Tiến sĩ" in lên danh thiếp khè thiên hạ. Hãy làm vì nó nâng cấp "hệ điều hành" của não bộ bạn lên phiên bản Pro Max. Và quan trọng nhất: Làm Tiến sĩ là để giúp đời, chứ không phải để xa rời cuộc đời.